timgad - thamugadi

 

Het was die augustusdag lekker warm. Al dertig graden in de ochtend, maar we pasten ons makkelijk aan. Dus ook wij hielden na de lunch op het heetst van de dag een siësta. De rest van de dagen was gevuld met lopen op, kijken naar en bestuderen & genieten van een van de mooiste ruïnes: Timgad, het Romeinse Thamugadi (oost-Algerije, hemelsbreed ca. 160km ten zuiden van de kust).

Toen Lucius Munatius Gallus als legatus - bevelhebber - van het Derde Legioen Augusta gestationeerd was in Lambaesis (ca. 25 km ten westen van Timgad), stichtte hij in 100 nC Colonia Marciana Traiana Thamugadi in opdracht van keizer Trajanus. Dankzij het vruchtbare gebied en de goede ligging aan een van de hoofdwegen, groeide de stad erg snel en bereikte eind tweede en begin derde eeuw zijn bloeiperiode. De stad was toen letterlijk uit zijn voegen gegroeid, want rijkversierde tempels en grootse badgebouwen werden buiten de oorspronkelijke stadsgrenzen gebouwd.

 

 

Toen Hadrianus hier kwam in zomer 128, was de stad nog jong en hij zag een soort model-Romeinse stad met een plattegrond die leek op een schaakbord: een vierkant van ongeveer 355m met in het centrum twee elkaar kruisende, ruim 5m brede hoofdwegen (inclusief de daaronder gelegen riolering): de cardo maximus (noord-zuid) en de decumanus maximus (oost-west), beide diagonaal geplaveid met grote rechthoekige stenen van blauwige kalksteen. Alles was nog geen kwart eeuw oud en de ingesleten karrensporen zijn nu veel dieper dan Hadrianus ze gezien heeft.

Evenwijdig aan deze twee belangrijkste straten liepen de smallere zijstraten, geplaveid met stenen van gelig zandsteen. In het hart van de stad lag het forum en verspreid over de stad werden badgebouwen, een theater (maar dat was nog niet gebouwd in Hadrianus' tijd) en winkels gebouwd. Ingeklemd door de hoofd- en zijstraten lagen ruim honderd rechthoekige insulae met woonhuizen, waar ongetwijfeld in 128 nog druk werd gemetseld en getimmerd.

 

 

Ik stel me zo voor, dat de keizer door de elite van de stad op het forum werd ontvangen. Dit kloppend hart van de stad was het belangrijkste politieke, administratieve en religieuze centrum van de stad. Uit inscripties weten we zeker dat bij de komst van Hadrianus de grote basilica – de grote, overdekte hal die voor verschillende openbare bijeenkomsten kon worden gebruikt – op het forum al was gebouwd.

Op het forum-plein stonden enkele beelden en wellicht dat toen ook het ruiterstandbeeld van Hadrianus werd onthuld. De keizer stond in ieder geval oog-in-oog met de stenen Victoria-figuren die de overwinning van Trajanus op de Parthen symboliseerden. De beelden waren postuum – dus per testament – geschonken door een rijke inwoner van de stad: M. Annius Martialis, een van de eerste inwoners of liever pioniers van Thamugadi. Een van Annius' vrijgelaten slaven, M. Annius Protus, volgde het voorbeeld van zijn ex-meester. Hij hield de herinnering aan zichzelf levend door bij testament een schitterend Fortuna-monument op het forum te laten plaatsen. Zijn dochters Annia Cara en Annia Tranquilla hebben zijn laatste wil uitgevoerd en steunden ook zelf dit project met eigen geld, zoals in de inscriptie te lezen is. Het beeld van Fortuna is verdwenen, maar de inscriptie is nog prima te lezen. Exacte datering is niet mogelijk, maar Protus stierf waarschijnlijk in het tweede kwart van de tweede eeuw. Dus Hadrianus is óf M. Annius Protus en zijn dochters in levenden lijve tegengekomen, óf hij heeft hun stenen Fortuna-monument kunnen bewonderen.

In een speciale ruimte aan het forum plaatste men een beeld van de vergoddelijkte Sabina, dus een wijding na haar dood (waarschijnlijk in 137). Verder zijn verschillende inscripties gevonden die duidelijk maken dat Timgad de regerende keizers ook na Hadrianus eerden met enkele standbeelden op het forum.

Bij al dat officiële keizer-ontvangst-gedoe verveelde een inwoner van de stad zich misschien een beetje en kraste zijn levensfilosofie in het forum-plaveisel: venari, lavare, ludere, ridere, occ est vivere ofwel "jagen, baden, spelen, lachen .... dát is leven"!

 

 

Vlakbij het forum lag een openbaar toilet. Deze meermans-latrine, waar plaats was voor 24 mensen, was ruim van opzet, had waterbekkens en zelfs twee stenen eenpersoons-kakzetels met sierlijke dolfijnen als armleuningen. Zou Hadrianus hier gebruik van hebben gemaakt? Rustten hier zijn keizerlijke billen?

Langzaam maar zeker werd het op die augustusdag erg heet. Tijd voor lunch en siësta. We liepen naar onze auto via een Romeinse fontein waar het heerlijke, koele (bron)water rijkelijk vloeide. Leuk, water uit zo'n fris Romeins Manneke Pis avant-la-lettre! Dat heeft Hadrianus wellicht ook gezien! 

 © conens & van wiechen A. van Wiechen

naar overzicht