Hadrianus-blog & archeologie-blog MOZAIEK



donderdag 27 juli 2017
hadrianus turkije 

de 'heidense' reuzin & het christelijke dwergje



de Artemis-tempel & een vroeg-christelijke kerk van Sardes

 

Sardis (Sardes, Turkije), ruim 80km pal ten oosten van Izmir, is een van die uitgestrekte ruïnes waar je resten uit ruim duizend jaar kan tegenkomen. De godin Artemis werd hier al vroeg vereerd en nam de plaats in van de inheemse moedergodin Cybele. Twee zuilen (ruim 17m hoog) zijn de in het oog springende resten van Artemis' tempel. Ze staan al ruim 2300 jaar overeind.

In de eerste bouwfase (derde en tweede eeuw vC) creëerde men een van de grootste Ionische tempels ooit (ruim 40m bij bijna 100m), met acht zuilen aan de korte en twintig zuilen aan de lange zijde. Artemis kreeg weliswaar een grootse tempel, maar voltooid werd het bouwwerk nooit. De meeste zuilen waren wel gepland, maar werden nooit uitgevoerd. Alle zuilen hadden ongetwijfeld schitterende Ionische voluut-kapitelen moeten krijgen, waarvan er nu een op ooghoogte is opgesteld.

Misschien bezocht keizer Hadrianus (r.117-138) Sardes (in 123 of 124) en heeft hij – zoals hij elders in Klein-Azië deed – ervoor gezorgd dat de tempelbouw werd voortgezet. Wellicht kreeg Sardes toen ook het recht om een tempel voor de keizercultus in te richten, maar in ieder geval werd dat recht voor de tweede maal ten tijde van Antoninus Pius (r.138-161) gegeven. Artemis moest haar tempel dus delen met leden van de keizerlijke familie. Daartoe werd de cella, waar het godinnenbeeld stond, in tweeën verdeeld door een muur, enigszins te vergelijken met Hadrianus' Venus & Roma-tempel in Rome. Maar met wie Artemis precies moest 'samenwonen', is nog niet helemaal duidelijk. In ieder geval met Faustina, de in 141 nC overleden echtgenote van Hadrianus' opvolger Antoninus Pius. Brokstukken van meer dan levensgrote beelden van haar en andere leden van de Antonijnse familie zijn teruggevonden. Ook deze Romeinse tempelbouw werd nooit afgemaakt. De staande zuilen hebben nooit hun cannelures (verticale groeven) gekregen en van andere zuilen werd alleen het fundament gelegd.

Hoe onvoltooid ook, Artemis en de keizer(in) werden hier geëerd tot in de vierde eeuw. Het christendom werd in het begin van die eeuw getolereerd, maar kreeg langzaam maar zeker de overhand. Aan het einde van de vierde eeuw moesten alle tempels gesloten worden en hadden de traditionele goden afgedaan.

De Artemis-tempel van Sardes werd een steengroeve. Binnen het tempelgebied bouwden gelovigen – bijna tegen de twee meest zuidoostelijke tempelzuilen aan – een klein kerkje van hergebruikte stenen en baksteen dat van eind vierde eeuw tot in de zevende eeuw voor de christelijke eredienst werd gebruikt. Het kerkje is ca. 12m lang en haalde dus nog niet eens de lengte van Artemis' zuilen.

Tempel en kerkje gingen uiteindelijk samen ten onder. Ze werden begraven onder de grondverschuivingen vanaf de Acropolis. Alleen enkele zuilen van Artemis bleven in het landschap zichtbaar. Toen Cyriacus van Ancona in midden vijftiende eeuw hier langskwam, zag hij "twaalf ronde, enorme zuilen". Drie eeuwen later stonden er nog zes en begin negentiende eeuw stonden er nog drie. Tot op de dag van vandaag staan nog twee van Artemis' zuilen al 2300 jaar overeind ....

 

beeld & tekst © conens & van wiechen drs. A. van Wiechen