panhellenion

 

Hoe bekend Hadrianus ook is, veel van zijn handelingen en activiteiten zijn (nog) wetenschappelijke, hete hangijzers. Wat was precies het door Hadrianus ingestelde Panhellenion (pan = alle & Hellenen = algemene naam voor Grieken)? Een vereniging of een gebouw? Of allebei? We moeten alle geschreven en archeologische bronnen aanboren om iets meer te weten te komen.

De reizende, Griekse schrijver Pausanias meldt direct na zijn beschrijving van het Olympieion van Athene (1.18.9): "Hadrianus heeft ook andere gebouwen voor de Atheners laten bouwen: een tempel van Hera en Zeus Panhellenios, een gemeenschappelijk heiligdom voor alle goden .....". Hier begint ons probleem. Heeft – volgens Pausanias – Hadrianus nu twee of drie gebouwen laten oprichten? Gaat het om een tempel van Hera & Zeus Panhellenios én een tempel voor alle goden? Of gaat het om een tempel van Hera, een tempel voor Zeus Panhellenios én een tempel voor alle goden?

De volgende bewaard gebleven bron is het werk van Cassius Dio (69.16.2) die meldt dat Hadrianus de inwoners van Athene toestond "om ter ere van hem het heiligdom genoemd Panhellenion te bouwen en hij stelde ook spelen in die daaraan verbonden waren". Dat waren de Panhellenia.

Uit deze twee bronnen blijkt in ieder geval dat er sprake is van een gebouw, maar archeologen hebben nog niets – geen fundament of muur – met zekerheid kunnen identificeren als behorend tot het Panhellenion. Inscripties die er op een of andere manier naar verwijzen, zijn erg belangrijk. Daaruit blijkt dat het Panhellenion ook een soort vereniging of stedenbond was waarin het Grieks-zijn centraal stond. Dit paste in de politiek en de persoonlijke voorkeur van Hadrianus, die in zijn jeugd al de bijnaam Graeculus (Griekje) kreeg.  Als keizer wilde hij de Griekse wereld weer in de vaart der Romeinse volken opstuwen naar een nieuw Grieks, cultureel hoogtepunt. De elite van aangesloten steden kreeg in het Panhellenion de nieuwe 'Griekse' mogelijkheid carrière te maken en aan haar status te werken, omdat toetreden tot ridderstand of senaat voor een Griek niet gemakkelijk was.

Inscripties leren ons nog veel meer. De basis van de Panhellenion was Athene, waar dus blijkbaar ook dat 'gebouw' of 'heiligdom' stond, zoals Pausanias en Cassius Dio melden. De voorzitter (archon) – meestal tegelijk ook priester van Hadrianos Panhellenios –  werd voor vier jaar gekozen en hij leidde de synhedrion, de raad van de stedenbond die bestond uit vertegenwoordigers van Griekse steden. De jaarlijks gekozen leden (panhellenen) van deze raad moesten wél aan de volgende criteria voldoen: ze moesten al een belangrijke functie in hun thuisstad hebben gehad én ten minste drie generaties vrije burgers zijn.

We kennen in ieder geval de namen van 33 Griekse steden die lid waren. De meeste lagen in Griekenland en Klein-Azië. Niet iedere stad kon zomaar lid worden. De stad moest goede banden hebben met Rome én het Grieks-zijn van het aspirant-lid was zeer belangrijk. Het criterium van Grieks-zijn werd bepaald aan de hand van het verre verleden van de stad, de tijd van de Griekse moedersteden en hun kolonies. Steden gingen naarstig op zoek naar hun Griekse stichters en verzonnen deze waarschijnlijk ook af en toe. Als duidelijk was dat een stad een oud-Grieks verleden had, dan kon van toetreding sprake zijn. Er bestond blijkbaar wel een zekere hiërarchie binnen het Panhellenion. We weten – bijvoorbeeld – dat de Noord-Afrikaanse stad Cyrene een iets hogere status had dan zijn nabuurstad. Beide waren van Griekse origine (zevende eeuw vC), maar de nabuurstad was in de derde eeuw vC hersticht door de Ptolemaeën en kreeg een nieuwe naam: Ptolemaïs. Dus ietsjes 'minder' oud-Grieks! Hadrianus zelf bemoeide zich met de toelating tot het Panhellenion, dat in ieder geval nog bleef bestaan onder zijn directe opvolgers.

Belangrijkste evenement dat het Panhellenion eenmaal in de vier jaarorganiseerde (vanaf 137) waren de Panhellenia in Athene. De spelen – ongetwijfeld gelardeerd met religieuze offers en feesten – moesten de onderlinge band versterken. Ook de cultus voor Hadrianos Panhellenios en die in Eleusis speelden een belangrijke rol. Verder hield de stedenbond zich bezig met het regelen van de financiën, de atleten en wellicht ook met de gebouwen waarin de Panhellenia plaatsvonden. En als we Pausanias en Cassius Dio mogen geloven was er in Athene blijkbaar ook een eigen gebouw voor het Panhellenion met dezelfde naam. In de jaren zestig van de vorige eeuw vond archeoloog Travlos ten zuiden van het Olympieion de fundamenten van een gebouw uit de periode van Hadrianus en hij opperde dat dit wellicht het gebouw van de  Panhellenion was (zou kunnen, misschien, mogelijk etc.). Aan de andere kant zijn er redenen om te veronderstellen dat het Olympieion een belangrijke rol speelde in de stedenbond en dat deze tempel wellicht het centrum van het Panhellenion was. Bij de beschrijving van deze enorme tempel zal ik hier nader op ingaan.

Duidelijk is dat Hadrianus door het instellen van de stedenbond en de activiteiten die door dit Panhellenion werden georganiseerd van Athene weer de plaats maakte die 'Grieks' bruiste. Een stad waar elite en atleten uit het Grieks sprekende, oostelijk deel van het Romeinse rijk elkaar konden ontmoeten én beconcurreren. Athene de culturele, Griekse hoofdstad. Een Grieks revival zoals ook verbeeld op enkele van Hadrianus' pantserbeelden.

En Athene ..... voer er ook económisch wel bij!

 © conens & van wiechen A. van Wiechen