athene

Hadrianus wilde Athene, waar hij als keizer o.a. de winters van 124/125, 128/129, 131/132 doorbracht, een nieuwe toekomst geven: dé culturele hoofdstad van de Griekse wereld. Athene kende vooral in de zesde en vijfde eeuw vC een grote bloei, maar in de Romeinse tijd was de stad nog maar een ingeslapen provinciestadje. Andere Griekse steden, zoals Korinthe, waren toen politiek en economisch veel belangrijker. Athene moest nu een nieuw, bloeiend Grieks cultureel en intellectueel centrum worden en de keizer investeerde veel geld en middelen om dit voor elkaar te krijgen. Om zijn activiteiten goed te kunnen reconstrueren moeten we ons baseren op: opgravingen, inscripties en de geschreven bronnen.
Pausanias, die in het midden van de tweede eeuw door Griekenland reisde - dus enkele jaren na Hadrianus' dood - en een reisbeschrijving naliet, noemde Hadrianus "de zeer genereuze keizer vooral ten opzichte van Athene". Niet alle gebouwen die Pausanias aan Hadrianus toeschreef, zijn nog met zekerheid geïndentificeerd. Hier noemen wij enkele van de nu nog zichtbare bouwwerken waarvan Hadrianus zeker de opdrachtgever was.

Het Olympieion was al een oeroude tempel. Pausanias vertelde dat Deukalion, die samen met zijn vrouw als enige mensen gespaard bleven bij de door oppergod Zeus veroorzaakte wereldwijde vloed, deze tempel gesticht zou hebben. In ieder geval is zeker dat in de zesde eeuw vC een begin werd gemaakt met een enorme dorische tempel gewijd aan Zeus de Olympiër; deze werd echter nooit voltooid. Later liet Antiochos IV een nieuwe korinthische tempel bouwen, die bij zijn dood in 164 vC "halfklaar" bleef. Vitruvius beschreef deze tempel als meester-werk, dus waarschijnlijk was de tempel voor het grootste deel voltooid. Hadrianus liet deze tempel nu definitief afbouwen. Persoonlijk was hij aanwezig bij de wijding van de tempel, waarin het cultusbeeld met goud en ivoor schitterde. Pausanias meldde eveneens dat er veel standbeelden van Hadrianus stonden die de Atheners "kolonies" noemden, waarschijnlijk omdat deze beelden geschonken waren door Griekse kolonies in Klein-Azië.

Behalve dit centrum voor de religieuze beleving, dacht Hadrianus ook aan de praktische kant van het leven. Wilde een stad meer dichters, schrijvers, wetenschappers en welgestelden aantrekken met hun gezinnen, dan moesten er goede watervoorzieningen zijn en natuurlijk baden, want daar hield zowel de "Latijnse" als de "Griekse" Romein van! Dus werd er een nieuw aquaduct met waterreservoirs aangelegd en een nieuw thermencomplex. Ook werd de handelsmarkt verbouwd en verbeterd. De nieuwkomers moesten ergens wonen, dus kreeg Athene een nieuwe woonwijk, de Hadrianus-wijk!

Deze nieuwbouwwijk was van het 'oude' Athene gescheiden door een bijna twintig meter hoge pronkboog. Aan de ene kant stond in het Grieks: "Dit is Athene, de oude stad van Theseus" en aan de andere kant stond te lezen: "Dit is de stad van Hadrianus en niet de stad van Theseus". Theseus was een oude, mythische Atheense koning. Met deze tekst  was duidelijk aangegeven dat keizer Hadrianus - in het verlengde van het traditionele, koninklijke verleden van Athene - had gezorgd voor deze nieuwe stadsuitbreiding! Boven de doorgang was waarschijnlijk in het midden tussen de twee halfzuilen een plaat marmer aangebracht, waarop aan de ene kant Theseus en aan de andere kant Hadrianus was geschilderd. Helaas is daarvan niets bewaard gebleven.
Onderzoek heeft uitgewezen dat Hadrianus zoveel bouwactiviteiten tegelijkertijd in Athene liet uitvoeren, dat steenkappers en beeldhouwers uit Klein-Azië (Turkije) werden gecontracteerd waar ze al werkzaam waren geweest in Pergamon en Ephese. 

 

 

De stad had in zijn nieuwe functie als cultureel centrum natuurlijk behoefte aan een grote bibliotheek, waar boekrollen opgeslagen lagen, maar waar ook dichters en schrijvers uit eigen werk konden voorlezen. 
De bibliotheek (rechts nr. 1) bestond uit een groot rechthoekig open hof met een langwerpige vijver. Rondom waren zuilengalerijen met alcoven waar leraren hun leerlingen onderricht gaven of filosofen met elkaar filosofeerden. De ingangsgevel (rechts) is gericht naar de agora (nr. 3) en aan de tegenovergestelde zijde waren de ruimten van de eigenlijke bibliotheken, een voor de Griekse en een voor de Latijnse teksten, en de auditoria. Alles moet schitterend zijn gedecoreerd, als we Pausanias mogen geloven: "het meest beroemd waren de honderd zuilen van Phrygisch marmer ... de paviljoens met vergulde plafonds en albast .... gedecoreerd met beelden en schilderijen; hier worden boeken bewaard". Moderne schattingen komen op ruim 22.000 boekrollen!
Qua plattegrond lijkt deze Hadrianus'-bibliotheek sterk op de oudere commerciële markt ernaast (nr. 2). Met de locatie en de vorm van de bibliotheek heeft Hadrianus als het ware enige Romeinse symmetrische orde in de eeuwenoude Griekse hoofdstad ingebouwd!

Op de agora (nr. 3) stond al eeuwenlang een bijzonder monument wat gezien kan worden als het informatiebord van de stad. Athene was onderverdeeld in wijken genoemd naar helden. Alle beslissingen die de raad van Athene had genomen en die betrekking hadden op de inwoners van een wijk, werden "aangeplakt" op een langwerpig monument waar elke wijk was vertegenwoordigd door een standbeeld van de "wijkheld". Onder diens voeten werden de mededelingen aangebracht. Op die manier wist elke Atheense burger precies wat er in zijn wijk gaande was.
We weten dat Hadrianus een nieuwe woonwijk liet bouwen en we zien tot op de dag van vandaag het torso van een marmeren Hadrianus-standbeeld op de agora staan. Het is verleidelijk om deze twee zaken te koppelen: Hadrianus-torso beeld als onderdeel van het wijken-monument. Maar de eerlijkheid gebiedt er wel aan toe te voegen: "mogelijk, waarschijnlijk, zou kunnen ...."  want het harde bewijs voor deze veronderstelling is (nog) niet gevonden.

Hoe dan ook, Hadrianus' ideeën waren in beeld-taal vormgegeven op het pronk-pantser van zijn standbeeld. De Romeinse keizers wisten ook wel dat propaganda en PR belangrijke zaken waren. Zij hadden weliswaar geen kranten of internet tot hun beschikking, maar wel munten en beelden, waarop ze voor iedereen - ook voor niet geletterden - in duidelijke beeld-taal effectief hun boodschap toonden!

Verder zag Hadrianus in Athene het pas gebouwde mausoleum van Philopappus.

© drs A. van Wiechen www.keizerHadrianus.nl

naar overzicht